БОШ ОҒРИҚЛАР – Мигрень

Зарифбой Ибодуллаев, Тошкент тиббиёт академияси

Мигрень – бошнинг бир томонида пароксизмал тарзда пайдо бўлувчи ва такрорланиб турувчи кучли оғриқлар билан кечувчи касаллик. Оғриқ хуружи, асосан, кўз-пешона-чакка соҳаларида кузатилади ва кўнгил айниши, қусиш, ёруғлик ва атрофдаги товушларга ўта сезгирлик билан намоён бўлади. Оғриқ хуружидан сўнг беморда уйқучанлик ва ҳолсизлик кузатилади.

Мигрень инсониятга қадимдан таниш бўлган касаллик. Мигрень ҳақида илк маълумотлар 3000 йил илгари эски египт ёзувларида топилган. Дастлаб бу касаллик «Гемикрания» деб аталган. Ушбу атама римлик врач Гален (милоддан аввалги 129–201 йй) томонидан тавсия этилган. Гален бошнинг ярмида кучли оғриқ хуружлари билан намоён бўлувчи бош оғриқларни “гемикрания” деб атаган. Бу атама асрлар мобайнида ўзгариб, «микрания», кейинчалик «Мигрень» деб атала бошланган.

Эпидемиологияси. Мигрень кенг тарқалган касаллик бўлиб, 12–15 % аҳоли ушбу касалликдан азият чекади. Аёллар эркакларга қараганда 2–3 баробар кўп касалланишади: аёллар орасида бу касаллик 20 %, эркаклар орасида 6 % га тенг. Мутахассислар фикрича, мигрень билан касалланган беморларнинг  20 % и врачларга мурожаат қилишади, қолганлари эса бош оғриқ хуружларини кучли аналгетиклар билан ўзлари бартараф этиб юришади. Бунинг асосий сабаблари – даволаш ҳар доим ҳам кутилган натижани беравермаслиги ва беморларнинг аналгетиклар билан чегараланиб қолиши.

Таснифи. Бош оғриқларни ўрганиш бўйича Халқаро жамиятнинг [International Headache Society (IHS), 2004] тавсиясига биноан мигреннинг қуйидаги таснифи қабул қилинган.

  1. Аурасиз мигрень
  2. Аурали мигрень

2.1. Типик аура билан кечувчи мигрень

2.2. Типик аура билан кечувчи мигреньсиз бош оғриқ

2.3. Бош оғриқсиз типик аура

2.4. Оилавий гемиплегик мигрень

2.5. Спорадик гемиплегик мигрень

2.6. Базиляр мигрень

  1. Болаларда ўқтин-ўқтин учрайдиган мигрень олди синдромлари

3.1. Даврий қусишлар

3.2. Абдоминал мигрень

3.3. Болалик даврида учрайдиган пароксизмал вертиго

  1. Ретинал мигрень
  2. Мигрень асоратлари

5.1. Сурункали мигрень

5.2. Мигреноз статус

5.3. Мигреноз инсульт

5.5. Мигрень сабабли қўзғалган эпилептиформ хуружлар

Этиологияси ва патогенези. Мигрень наслий касаллик бўлиб, аутосом-доминант типда наслдан-наслга узатилади. Мигрень билан касалланган беморнинг авлодида ёки яқин қариндош-уруғларида, кўпинча мигрень касаллиги аниқланади. Мигрень, асосан, 20 ёшгача бўлган даврда ва жуда кам ҳолларда катта ёшда бошланади. Балоғат ёшига етмаган болаларнинг 4% и мигрень билан касалланишади. Ёш ўтган сайин мигрень билан касалланиш даражаси камая боради. Мигрень 50 ёшдан ошганларда учрамайди.

Мигрень этиологиясида триггер омилларининг ўрни катта. Бу омиллар жуда кўп бўлиб, уларга фаоллашган қуёш нури ва бошқа метеоомиллар, хонадаги кучли ёруғлик ва шовқин, телевизор ва компьютер экрани олдида кўп ўтириш, ҳидлар, стресс, ҳиссий ва жисмоний зўриқишлар, уйқусизлик киради. Машҳур невролог профессорлардан бири мигрендан азият чеккан. У ходимларни ишга олишда папирос чекмайдиган эркаклар ва атир сепмайдиган аёлларга эътибор қаратган. Шунингдек, бўлимда тинчлик сақлашни илтимос қилган. Чунки ҳар қандай салбий омил мигрень хуружини қўзғаб юборади. Ушбу олим “Мигрень билан касалланган беморларнинг мияси 100 баробар сезгир бўлади. Улар 100 метр наридаги ҳидларни ҳам сезади” деб айтган. Машҳур невролог ва психоаналитик Зигмунд Фрейд ҳам мигрендан азият чеккан. Транспорт воситаларида узоқ жойларга бориш, самолётда учиш ва ҳар хил оғир спорт тўгаракларида қатнашиш ҳам мигрень хуружини қўзғаб юборади. Шунингдек, спиртли ичимликлар, орал контрацептивлар ва нитратларни қабул қилиш ҳам мигрень хуружини қўзғайди.

Мигрень патогенезида нейроваскуляр бузилишларнинг ўрни катта. Лимбико-ретикуляр системанинг генетик детерминирлашган дисфункцияси ноцицептив ва антиноцицептив системалар фаолиятини издан чиқаради. Мигрень хуружи қўзғашидан  олдин тригеминоваскуляр система фаолияти бузилади, уч шохли нервнинг периваскуляр ўсиқчаларида медиаторлар ажралиб чиқиши кучаяди ва улар нейроген ялллиғланиш жараёнини бошлаб беради. Натижада серотонин миқдори пасаяди, норадренергик ва допаминергик системалар фаоллиги ошади ва бош оғриқ хуружи бошланади. Бош оғриқ хуружининг патогенезида гамма-амин-ёғ кислотаси ва азот монооксиди дисметаболизми ҳам ўрни катта.

Патоморфологик нуқтаи назардан мигрень хуружининг 4 босқичи фарқланади.

  • Биринчи босқич – мия артерияларининг бирида спазм ва шу сабабли оғриқ пайдо бўлиш босқичи. Бу босқич 15–45 дақиқа давом этади ва церебрал ишемия ривожланиши билан кечади.
  • Иккинчи босқич – мия артериялари ва веналарида патологик дилатация ривожланади, яъни мия томирлари пассив кенгаяди. Бу босқичда лўқилловчи хусусиятга эга бош оғриқлар пайдо бўлади.
  • Учинчи босқич – мия томирлари атонияси сабабли периваскуляр шиш вужудга келади, артериовеноз шунтлар очилиб қон ортиқча миқдорда веноз томирлар системасига ўта бошлайди. Бунинг натижасида веналар янада кенгаяди ва лўқилловчи бош оғриқ янада кучаяди.
  • Тўртинчи босқич – юқорида кўрсатилган патологик жараёнлар орқага чекина бошлайди, бош оғриғи хуружи сустлаша боради ва тўхтайди.

Клиникаси. Мигренда оғриқ хуружлари, асосан, бошнинг бир томонида бўлиб, пешона-чакка-тепа соҳаларини эгаллайди. Шунинг учун ҳам мигреннинг қадимги номи, яъни “гемикрания” атамаси ҳанузгача қўлланилади. Аксарият беморларда оғриқ хуружлари галма-гал бошнинг чап ёки ўнг томонларида кузатилиб туради. Оғриқ хуружи кучайган сайин, у бошнинг барча соҳаларига тарқала бошлайди.

Оғриқ хуружлари, одатда, ўта кучли бўлиб, бемор оғриққа чида олмай  қўли билан бошини босиб туради ёки рўмол билан сиқиб боғлайди (15.1-расм). Бемор хонадаги чироқ, радио ва телевизорларни ўчириб ташлайди. Чунки ҳар қандай ёруғлиқ ва товуш бош оғриғини кучайтириб юборади. Беморга ҳаттоки чиқиллаб турган соат овози ҳам ёқмайди. Оғриқлар, кўпинча лўқилловчи хусусиятга эга бўлиб, кам ҳолларда сиқиб оғрувчи ва қаттиқ босувчи тусда бўлади.

Оғриқ хуружлари, одатда 4–72 соат давом этади. Жуда кўп ҳолларда мигрень хуружининг ўртача давомийлиги 6–24 соатга тенг. Хуружларнинг учраш даражаси турлича бўлиб, баъзи беморларда ҳар куни ёки ҳафтада бир марта учраса, бошқа бирларида ойда ёки йилда бир марта кузатилади. Хуружларнинг қай даражада тез учраши, кучи ва давомийлиги уни қўзғовчи омилларга кўп жиҳатдан боғлиқ. Аммо, проградиент кечиш мигрень учун хос эмас.

Агар хуружлар бошлаган заҳоти ёки бошлашидан олдин бемор аналгетиклар истеъмол қилса, оғриқ кучи пасаяди ва давомийлиги қисқаради. Беморнинг кундалик турмуш тарзига таъсир қилишига қараб, мигреннинг 3 даражаси фарқ қилинади.

Енгил – кундалик турмуш тарзи бузилмайди.

Ўртача – кундалик турмуш тарзи пасаяди.

Оғир – кундалик турмуш тарзи тўла бузилади.

Мигренда бош оғриқ хуружлари пайтида кўнгил айниш, қусиш, ёруғлик ва товушларни ёқтирмаслик ҳам кузатилади. Шунингдек, оғриқ хуружи пайтида бутун танани титроқ босиш, юрак уриб кетиши, совқотиш, тана ҳароратининг бироз кўтарилиши, тер босиш ва ичак фаолияти бузилиши каби вегетатив симптомлар ҳам пайдо бўлиши мумкин.

Неврологик статус. Мигрень билан касалланган беморларда неврологик статус соғлом одамларникидан фарқ қилмайди. Неврологик симптомлар фақат хуруж пайтида аниқланиши мумкин. Баъзида хуруж пайтида амавроз, офталмоплегия ёки гемипарезлар вужудга келади. Хуружлар йўқ пайтида ўчоқли неврологик симптомлар аниқланса, мигрень ташхиси гумон остига олинади ва бош оғриқ бошқа бир касалликнинг аломати ҳисобланади. Мигренда ўчоқли неврологик сипмтомлар фақат хуруж пайтида кузатилади, холос. Агарда “Мигрень” ташхиси билан врач назоратида турган беморда кейинчалик ўчоқли неврологик симптомлар (масалан, гемипарез) пайдо бўлса, унда бу ҳолат мигрень асорати (мигреноз инсульт) деб аталади.

Мигреннинг кўп учрайдиган баъзи турлари билан танишиб чиқамиз.

Аурасиз мигрень (оддий мигрень). Бу мигреннинг аввалги номи оддий мигрень. Оддий мигрень  мигреннинг бошқа турлари ичида энг кўп учрайдиган (деярли 70 %) туридир.

Оддий мигреннинг диагностик белгилари:

  • ауралар бўлмаслиги;
  • хуружсимон бош оғриқларнинг 4–72 соат давом этиши;
  • бир томонлама бош оғриқлар (гоҳида иккала томонда ҳам кузатилади);
  • лўқилловчи бош оғриқлар;
  • оғриқларнинг ўрта ёки кучли даражада намоён бўлиши;
  • жисмоний зўриқишлардан сўнг оғриқлар кучайиши;
  • кўнгил айниш, қусиш, фото ва фонофобиялар кузатилиши;
  • анамнез, соматик ва неврологик текширувларда бош оғриқнинг бошқа сабаблари аниқланмаслиги.

Аурасиз мигрень ташхисини қўйиш учун анамнезда ушбу диагностик белгиларга мос келадиган мигрень хуружи камида 5 маротаба кузатилган бўлиши керак. Бош оғриқ хуружлари галма-гал ўнг ёки чап томонда кузатилиб туриши ҳам эътиборга олинади. Узоқ йиллардан буён бош оғриқ фақат бир томонда кузатилса, унинг бошқа сабабини излаш лозим.

Аурали мигрень (классик мигрень). Аура – бош оғриқ хуружи бошлангунга қадар кузатиладиган неврологик бузилиш. Аура пайдо бўлиши локал церебрал ишемия билан боғлиқ. Аура “хабарчи” дегани. Мигренда ауралар турли-туман бўлиб бош оғриқ хуружи бошлашидан бир неча дақиқа ёки бир соат олдин пайдо бўлади. Ауралар кўз олдида ёруғ учқунлар ёки шарлар пайдо бўлиши, гемианопсия, бир томонлама сенсор бузилишлар (парестезиялар), афазия ва ҳаракат бузилишлари (гемипарез) билан намоён бўлади. Ауралар ичида энг кўп кузатиладигани – фотопсиялар (ёруғ шарлар ва учқунлар), кам учрайдигани – афазия ва гемипарезлар. Ауралар  10–60 дақиқа (кўпинча, 15–30 дақиқа) давом  этади ва бош оғриғи хуружи бошлагандан сўнг ўтиб кетади. Мигренда ауралар давомийлиги бир соатдан ошмайди.

Аурали мигреннинг диагностик белгилари:

  • оғриқ хуружидан олдин ауралар кузатилиши;
  • аураларнинг, асосан, фотопсиялар билан намоён бўлиши;
  • аура симптомларининг 4 дақиқа ичида шаклланиши;
  • аураларнинг 60 дақиқадан ошмаслиги (ўртача 15–30 дақиқа);
  • ауралар тугар-тугамай бош оғриқ хуружлари бошланиши.

Базиляр мигрень. Жинсий балоғатга етиш даврида ва, асосан, қизларда учрайдиган мигрень. Мигреннинг бу тури кам учрайди. Кучли бош оғриқ хуружлари бошлашидан олдин кучли фотопсиялар, бош айланиши, қулоқда шовқин, гипоакузия, атаксия, дизартрия, юз ва тилда, баъзида оёқ-қўлларда  парестезиялар пайдо бўлади. Аура кўринишидаги бу белгилар 10–15 дақиқадан сўнг ўтиб кетади. Бош оғриқ хуружлари эса бир неча соат давом этади. Оғриқ хуружлари ўтиб кетгач, бемор уйқуга кетади. Хуруж пайтида сипкопал ҳолатлар ҳам рўй беради.

Ретинал мигрень. Ретинал мигрень кўзнинг тўр пардасини қон билан таъминловчи марказий артерия спазми ва дилатацияси сабабли ривожланади. Фотопсия, скотома ва амавроз каби ауралар билан бошланади. Амавроз бир ёки бира тўла иккала кўзда ҳам кузатилиши мумкин. Ауралардан сўнг кўз соққаси атрофида кучли мигреноз оғриқлар пайдо бўлади. Ретинал мигреньни деярли ҳар доим тарқоқ склерознинг кўз тури билан қиёслашга тўғри келади. Тарқоқ склерозда ўтиб кетувчи амавроз оғриқларсиз намоён бўлади.

Офталмоплегик мигрень. Мигреноз хуружлар мидриаз, птоз, диплопия ва ғилайлик билан бошланади. Бундай симптомларнинг пайдо бўлиши кўзни ҳаракатлантирувчи нервни қон билан таъминловчи артериялар спазми, дилатацияси, веноз стаз ва перифокал шиш билан боғлиқ. Птоз ва мидриаз зарарланган артерия томонда пайдо бўлади. Бир томонлама оғриқ хуружлари кўз ва пешонада кузатилади.

Узоқ ауралар билан намоён бўлувчи мигрень. Юқорида айтиб ўтганимиздек, мигреньда кузатиладиган ауралар, одатда, бир соатдан ошмайди. Бир соат давом этадиган ауралар ҳатто мигреннинг диагностик белгилари ичидан ўрин олган. Аммо, мигреннинг жуда узоқ давом этувчи ауралар билан кечадиган турлари мавжуд. Бунда ауралар давомийлиги 1 кундан 1 ҳафтагача чўзилади. Ауралар пайтида бош мия МРТ қилиб текширилганда ҳеч қандай органик бузилишлар аниқланмайди. Мигреннинг бу тури жуда кам учрайди.

Оилавий гемиплегик мигрень. Бу мигрень оилавий бўлиб учрайди ва аутосом-доминант типда наслдан-наслга ўтади. Мигреннинг ушбу тури ҳам турли ауралар билан бошланади. Айниқса, гемиплегик ауралар кўп учрайди. Мигреноз хуружлар тананинг бир томонида парестезия, дизестезия, гемианестезия ва гемипарезлар билан намоён бўлади. Хуружлар бир неча дақиқадан 2 соатгача давом этади. Парестезиялар юз ва тилнинг ярмига ҳам тарқайди. Бундай беморларга, одатда ТИА деб ташхис қўйилади. Ташхисни тўғри аниқлаш учун чуқур анамнестик, неврологик ва МРТ текширувлар зарур. Номидан кўриниб турибдики, мигреньннинг бу тури оилавий бўлиб учрайди. Агар беморнинг авлоди суриштирилса, унинг отаси ёки онасида ҳам гемиплегик мигрень кузатилган бўлади. Лекин, гемиплегик мигрень спорадик тарзда ҳам учраши мумкин.

Болалик даврида учрайдиган мигренга ўхшаш синдромлар. Баъзи болаларда бош оғриқ, бош айланиш, кўнгил айниш, қусиш, абдоминалгия каби ўтиб кетувчи симптомлар кузатилиб туради. Баъзида ўтиб кетувчи гемиплегия ва афазиялар ҳам вужудга келади. Болаларда учрайдиган бундай симптомлар мигреннинг диагностик белгиларига тўла жавоб бермайди. Ушбу симптомлар мигреньолди ҳолатлар деб юритилади. Бундай болаларда келажакда мигрень ривожланиши мумкин. Агарда ушбу болаларнинг отаси ёки онаси мигрень билан касалланган бўлса, уларда мигрень ривожланиши хавфи янада ошади.

Ташхис ва қиёсий ташхис. Ташхис қўйишда мигреннинг клиник симптомлари ва кечишига алоҳида эътибор қаратилади. Классик ва оддий мигренга ташхис қўйиш қийинчиликлар туғдирмайди. Аммо, мигреннинг атипик ва ўчоқли неврологик симптомлар билан кечувчи турларини ҳар доим неврологик касалликлар (айниқса, ТИА билан) билан қиёслашга тўғри келади.  Мигрень билан касалланган беморда бош миянинг ҳеч қандай органик касалликлари ва бош оғриқларни юзага келтириши мумкин бўлган соматик касаллликлар аниқланмайди. Мигрень ташхисини қўйиш ҳар доим уни бошқа этиологияли бош оғриқлар билан қиёслашни талаб қилади. Мигренни ниқобланган депрессияда учрайдиган психоген цефалгиялардан ҳам фарқлаш керак. Мигренни деярли ҳар доим “зўриқиш бош оғриғи” ва кластер цефалгия билан қиёслашга тўғри келади. Мигрень наслий касаллик бўлганлиги учун анамнестик маълумотлар ва генетик текширувлар ҳам ўта аҳамиятлидир.

Мигрень бошқа этиологияли бош оғриқлар, ТИА ва ишемик инсульт, фокал эпилептик хуружлар, чакка артериити, интракраниал гипертензия, гипертоник криз, ўткир гипертоник энцефалопатия, турли этиологияли прозопалгия ва краниоцер­викалгия, глаукома, токсик энцефалопатиялар, тарқоқ склероз, вертебробазиляр синдром, психоген цефалгия, церебрал артериялар аневризмалари ва бош мия ўсмалари билан қиёсланади.

Лаборатор ва инструментал текширувлар

  1. Мигрень ташхиси, асосан, касаллик клиникаси ва кечишига қараб қўйилади. Унинг асосий симптоми – бу бош оғриқ хуружлари. Агарда мигрень ташхисига гумон пайдо бўлса, унда қўшимча равишда бошқа текширувлар ўтказилади ва уларнинг натижаси қиёсий ташхис ўтказиш учун зарур бўлади. Мигрень чакка артериити билан ҳам қиёсланади. Чакка артериитида ЭЧТ соатига 30 мм дан ошади ва аниқ ташхис қўйиш учун чакка артерияси биопсия қилинади.
  2. Мигренни ТИА ёки ишемик инсульт билан қиёслаш учун бош мия қон томирларини дуплексли сканирлаш, транскраниал допплерография каби текширувлар ўтказилади.
  3. Мигренни бошқа этиологияли бош оғриқлардан фарқлаш учун КТ, МРТ ёки ПЭТ текширувлари қилинади. Бу текширувлар ўчоқли неврологик симптомлар сабабини аниқлаш учун зарур.
  4. ЭЭГ текширувлари аура билан кечувчи мигрень билан фокал эпилептик хуружлар орасида қиёсий ташхис ўтказиш учун зарур бўлади. Жуда кам ҳолларда мигрень хуружлари эпилептик хуружларни қўзғаб юбориши мумкин.

Даволаш. Даволаш 3 мақсадни ўз олдига қўяди: 1) мигрень хуружини тўхтатиш; 2) мигреноз статус даврида даволаш; 3) хуружлараро даврда даволаш.

Мигрень хуружини тўхтатиш. Мигрень хуружи даврида беморни даволашда аналгетиклар ва яллиғланишга қарши ностероид дори воситаларидан фойдаланилади. Ацетилсалицил кислота (аспирин) ва унинг воситалари оғриқ қўзғовчи моддалар (простагландин, кинин ва шу кабилар) синтезини пасайтиради ва натижада оғриқ импулсларининг тарқалиши сустлашади ёки тўхтайди. Шунингдек, таркибида ацетилсалицил кислота сақловчи дори воситаларининг антиагрегант хусусиятга эга эканлиги хуруж пайтида капиллярларда нормал қон айланишни таъминлайди ва ишемиянинг олдини олади. Шунинг учун ҳам, мигрень хуружини тўхтатиш учун таркибида ацетилсалицил кислота сақловчи дориларни ҳар доим тавсия этиш керак.

Енгилроқ ҳолатларда хуруж бошланган заҳоти аспирин ёки парацетамолни 0,5–1,0 г дан 3 маҳал ичиш буюрилади. Шунингдек, кунига индометацин 75 мг, ортофен 75 мг, ксефокам 8 мг дан ичилади. Оғир хуружларида седалгин (таркибида: аспирин — 0,2 г, фенацетин — 0,2 г, кофеин — 0,05 г, кодеин фосфат — 0,01 г, фенобарбитал — 0,025 г), пенталгин, баралгин, спазмовералгин, солпадеин каби кучлироқ аналгетик хусусиятга эга бўлган дорилар ичиш тавсия этилади. Бемор аналгетикларни қанча эрта қабул қилиб бошласа, самараси шунча юқори бўлади. Хуруж бошланганидан 2 соат ўтгандан сўнг қабул қилинган дорилар таъсири ўта паст ёки бефойда. Таркибида ацетилсалицил кислотасини сақловчи дориларни тавсия этишга монелик қилувчи ҳолатларошқозон-ичак системаси яралари, гипокоагуляция билан кечувчи касалликлар, аллергик реакциялар.

Шоҳкуя препаратлари артерияларнинг юмшоқ мускул қаватига кучли вазоконстриктив таъсир ва нейроген яллиғланишни пасайтирувчи хусусиятга эга. Шунингдек, шоҳкуя препаратлари допаминергик ва адренергик таъсирга ҳам эга. Мигрень хуружини тўхтатиш учун бу дорилар жуда самарали бўлиб, деярли ҳар доим мигрень хуружини ярим соат ичида тўхтатади.

Эрготамин – мигрень хуружларини тўхтатишда қўлланиладиган асосий дори воситаси. У жуда яхши вазоконстриктор таъсирга эга. Эрготамин типик антимигреноз восита бўлганлиги учун у диагностик мақсадларда ҳам қўлланилади. Агар врач мигрень ташхисини қўйишга қийналаётган бўлса, беморга эрготамин сақловчи дориларни бериб кўриши мумкин. Бугунги кунда мигрень хуружларини тўхтатиш учун ишлаб чиқарилаётган барча фармакологик воситалар таркибида эрготамин бор.

Мигрень хуружи бошлаган заҳоти 1 табл. (1 мг) эрготамин тартрат тил остига ташлаб сўрилади. Бу дорининг кундалик дозаси 3 мг дан ошмаслиги керак. Эрготамин кучли вазоконстриктор бўлганлиги учун уни ТИА ва ЮИК аниқланган беморларга тавсия этиш хавфли. Акс ҳолда ишемик инсульт ёки миокард инфаркти ривожланиши мумкин. Шунингдек, бу дорилар қусиш ва диарея ҳам чақиради. Эрготаминнинг ножўя таъсирларини камайтириш учун “эрготамин+кофеин” комплексидан иборат турли дорилар   ишлаб чиқарилган: кофетамин, кофергот, анкофен ва ҳ.к. Ушбу дорилардан бири хуруж бошланган заҳоти ичилади. Кейин ҳар 4 соатда 1 таблеткадан берилади. Ушбу дориларнинг кундалик миқдори 6 таблеткадан ошмаслиги керак.

Дигидроэрготамин эрготаминларнинг яққол намоёндаси бўлиб, энг кам ножўя таъсирга эга. Дигидроэрготамин  назал аэрозол типида (дигидергот) кўп ишлаб чиқарилади. Мигреноз хуружлар пайтида дигидергот буруннинг иккала тешигига битта дозадан (0,5 мг) пуркалади. Оғриқлар камаймаса, 15 дақиқадан сўнг пуркаш яна такрорланади. Битта мигреноз хуружни (4 соат давом этадиган) бартараф этиш учун дорини 4 маротаба пуркашнинг ўзи кифоя. Агар оғриқлар кун бўйи давом этаверса, дигидерготни бир кунда 8 маротаба пуркаш мумкин. Дигидерготнинг инъекцион турлари 1 мг дан тери ости ёки мушак ичига қилинади. Дорининг бир кунлик дозаси 3 мг, бир ҳафталик дозаси 6 мг дан ошмаслиги керак.

Серотонин агонистлари. Бу дорилар мия томирларининг серотонинга сезгир рецепторларига танлаб таъсир кўрсатади ва нейроген­ яллиғланишни пасайтиради, патологик кенгайган томирларни торайтиради. Серотониннинг 1-авлод агонистларидан суматриптан (имигран) 50–100 мг дан ичилади ёки 6 мг дан тери остига қилинади. Суматриптан инъекцияси 6 мг дан кунига 4 маҳал қилиниши мумкин. Бироқ, дорининг дозасини ундан ошириб юбормаслик керак.  Серотониннинг 2-авлод агонистларидан золмитриптан (зомиг) – 2,5 мг, наратриптан (нарамиг) – 2,5 мг, ризатриптан (максалт) – 5 мг; 3-авлод агонистларидан – элетриптан (релпакс) — 40 мг дозада мигреноз хуружларни бартараф этишда кўп қўлланилади. Дориларни бир кунда бир неча бор тавсия этиш мумкин. Аммо, уларнинг кундалик дозасини кўрсатилган миқдордан ошириб юбормаслик керак.

Мигреноз статусни бартараф этиш. Мигреноз статус – беморни шифохонага зудлик билан жойлаштиришни талаб этувчи оғир ҳолат. Зудлик билан преднизолон 40–60 мг ёки дексаметазон 4–8 мг томир ичига қилинади. Шунингдек, 1 мг дигидроэрготамин венага томчилатиб юборилади. Мигреноз статус кучли кўнгил айниш ва қусишлар билан ҳам намоён бўлади. Бу бузилишларни бартараф этиш учун 10 мг метоклопрамид венадан томчилатиб юборилади. Дигидроэрготамин ва метоклопрамид битта системанинг ўзида қилиниши мумкин. Ушбу таркибда дорилар заруратга қараб кунига 4–5 маҳал венадан қилинади. Чунки мигреноз статус узоқ давом этадиган оғир ҳолат. Кейинги кунлари 1 мг дигидроэрготамин 1 мг дан тери остига қилинади.

Нейролептиклардан 0,5 % ли 2 мл галоперидол венадан томчилатиб юборилади ёки мушак ичига қилинади. Галоперидол ўрнига аминазин ҳам қўлланилиши мумкин. АҚБ тушиб кетишидан эҳтиёт бўлиш керак. Жуда оғир ҳолатларда 4 мг морфин венадан томчилатиб юборилади. Шунингдек, декстранлар (реополиглюкин, реомакродекс), гидрокарбонат натрий ҳам қилиниши керак. Диуретиклар (лазикс кунига 40–60 мг) ҳам қилинади. Бемор клиникадан чиқиб кетгунча ҳар куни дигидроэрготамин қабул қилиб туриши лозим. Унинг кундалик дозаси индивидуал тарзда белгиланади.

Беморни хуружлараро даврда даволаш. Агарда хуружлар сони ойига 3–5 мартадан ошса, беморнинг ҳаёт тарзига жиддий таъсир кўрсатади. Бундай пайтларда бемор шифохонага ётқизилади ва режали даволаш муолажалари олиб борилади. Режали даволаш муолажаларини ўтказишдан мақсад – хуружлар сонини камайтириш ва кучини пасайтиришга эришиш, беморнинг умумий қувватини ошириш, хуружларнинг олдини олишга ва хуруж пайтида нималарга эътибор қаратишга ўргатишдир. Чунки бугунги кунда беморни мигрень касаллигидан бутунлай холос қилишнинг иложи йўқ.

Режали даволаш курси касаллик даражасига қараб йилига 3–4 марта ўтказилади. Дори воситаларидан β-адреноблокаторлар (анаприлин, пропранолол, атенолол, надолол, метопролол), калций каналини қамалга олувчилар (верапамил, нифедипин), антидепрессантлар (амитриптилин, портал, феварин), серотонин антагонистлари (метисегрид, перитол), миорелаксантлар (сирдалуд, мидокалм), антиконвулсантлар (карбамазепин, габапентин, топирамат) кўп қўлланилади.

Хуружлараро даврда тавсия этиладиган дорилар 1-жадвалда келтирилган.

 

1-жадвал. Хуружлараро даврда тавсия этиладиган дорилар

Дорининг номи Дозаси ва қабул қилиш тартиби
Бета-адреноблокаторлар
Пропранолол (анаприлин, индерал, обзидан) Дастлаб 10–20 мг кунига 2–3 маҳал берилади, кейинчалик ҳар 3 кунда дорининг дозаси ошириб борилади. Унинг бир кунлик дозасини 120 мг га етказиш мумкин.
Надолол (коргард) Кунига 40–160 мг
Метопролол (лопресол) Кунига 50–100 мг
Атенолол (тенормин) Кунига 50–100 мг
Калций канали блокаторлари
Верапамил Кунига 160–320 мг
Нифедипин Кунига 30–120 мг
Амлодипин Кунига 5–10 мг
Антидепрессантлар
Амитриптилин Кунига 50–75 мг
Прозак Кунига 20–40 мг
Сертралин Кунига 50–100 мг
Миорелаксантлар
Тизанидин (сирдалуд) Кунига 6–8 мг
Толперизон (мидокальм) Кунига 100–150 мг
Антиконвулсантлар
Валпроатлар (депакин, конвулекс) Кунига 1000–1500 мг
Топирамат Кунига 300–600 мг
Карбамазепин Кунига 200–600 мг
Яллиғланишга қарши ностероид дорилар
Диклофенак Кунига 75 мг
Напроксен 375 мг дан кунига 2 маҳал
Индометацин Кунига 75 мг
Изоҳ. Бу дорилар кам дозаларда бошланиб, кейин жадвалда кўрсатилган дозага кўтарилади.

 

Ушбу жадвалда кўрсатилган дориларни қабул қилиб юрадиган беморларда мигрень хуружлари енгил ўтади. Бу дориларнинг ичида энг кўп қўлланиладигани – бета-адреноблокаторлар. Улар антисеротонинергик таъсирга эга бу дорилар, айниқса, артериал гипертония ва хавотирли синдромларда жуда самаралидир. Бета-адреноблокаторлар, шунингдек, краниал артериялар дилатациясига йўл қўймайди ва тромбоцитлар агрегациясини камайтиради.

Бу дорилар мигреннинг этиологияси, патогенези, тури, кечиши, беморнинг умумий аҳволи ва йўлдош касалликлар турига қараб танланади. Даволашда дори воситаларини қўллаш билан биргаликда рефлектор таъсирга эга бўлган физиотерапевтик ва шу каби бошқа усуллардан ҳам фойдаланилади.

Мигрень хуружи профилактикаси. Дам олишни тўғри ташкил қилиш, тунги ишлардан воз кечиш ва ўз вақтида ухлаш қонун-қоидаларига амал қилиш, ортиқча ҳиссий зўриқишлардан сақланиш мигрень хуружлари сони ва кучини камайтиришга жуда катта ёрдам беради. Айтиб ўтганимиздек, мигрень хуружи, кўпинча, ташқи салбий таъсирлардан сўнг бошланади. Овқатланиш рационига амал қилиш ҳам ўта муҳим. Таркибида тирамин сақловчи озиқ-овқатларни (помидор, селдер, какао, шоколад, пишлоқ, сут, ёнғоқ, тухум) истеъмол қилишни чеклаш лозим. Шунингдек, спиртли ичимликларни истеъмол қилиш қатъиян ман қилинади. Улар бош оғриқ хуружини кучайтириб юборади. Спиртли ичимликлар нафақат мигреньда, балки бош оғриққа мойил кишиларда ҳам оғриқни қўзғаб юборади. Бош оғриққа мойил одамларда ҳатто пиво ҳам бош оғриғини қўзғайди ёки кучайтиради.

Стресс ҳолатларини юзага келтирувчи ҳар қандай вазият, яъни оила ва ишдаги келишмовчиликлар ҳам мигрень хуружини нафақат қўзғайди, балки касалликнинг оғир кечишига сабабчи бўлади. Шунинг учун рационал психотерапия, аутотренинг, жисмоний машқлар ва спортнинг енгил турлари билан шуғулланиш  стресс ҳолатларининг олдини олади ёки уларни бартараф этади. Эрта саҳарда туриб пиёда юриш ва тушликдан сўнг кўчада сайр қилиш мигрень профилактикаси учун ўта муҳим.

Шунингдек, игна билан даволаш, массаж, постизометрик релаксация, гидротерапия ва шу каби бошқа рефлектор таъсирга эга муолажалар ҳам мигрень хуружлари профилактикаси учун жуда зарур. Меҳнат таътилларига ўз вақтида чиқиш, режали тарзда сиҳатгоҳларда дам олиб туриш ҳам ўта муҳимдир.

Беморларга бериладиган тавсиялар. УАШ мигрень касаллигига оид маълумотларни билиши ва беморни соғлом турмуш тарзига ўргатиши лозим. Ҳар бир бемор мигрень хуружини қўзғовчи ва камайтирувчи омиллардан воқиф бўлишлари керак.

Мигрень хуружини қўзғовчи омиллар:

  • стресс, психоэмоционал чарчаш;
  • уйқусизлик, оч қолиш ёки тўйиб овқат ейиш;
  • ортиқча жисмоний зўриқишлар;
  • метеорологик омиллар;
  • кучли шовқин ва ёруғлиқ;
  • спиртли ичимликлар истеъмол қилиш ва сигарет чекиш;
  • шоколад, қаҳва, ёнғоқ, шўр ва аччиқ нарсаларни истеъмол қилиш;
  • аёлларда – ҳайз кўриш даври, таркибида прогестерон сақловчи контрацептивларни истеъмол қилиш;
  • иссиқ ва кислород кам жойларда узоқ қолиб кетиш;
  • атир-упа ва шу каби кучли ҳидга эга кимёвий воситалар;
  • овқатга қўшиладиган турли консервантлар (нитратлар, натрий глутамат, аспартам).

Мигрень хуружини камайтирувчи омиллар:

  • ўз вақтида ва етарли миқдорда ухлаш;
  • тинч ва сокин жойларда ишлаш ва дам олиш;
  • қоронғи ва ҳидсиз жойларда бўлиш;
  • яшаш жойини ўзгартириб туриш (баъзан фойда беради);
  • оғриқ пайтида бошга совуқ ёки иссиқ нарса қўйиш;
  • иш ва дам олишни тўғри ташкил этиш;
  • оғриқ қолдирувчи дориларни зудлик билан қабул қилиш (дорини танлаб ўтирмасдан қўл остида бор бўлган ҳар қандай аналгетик қабул қилинади).

Прогноз. Мигрень бемор ҳаётига хавф солмайди. Аммо, ёшлик даврида бошланган бу касаллик узоқ йиллар давом этади. Даволашни тўғри ташкил этиш ва соғлом турмуш тарзига риоя қилиш ўта муҳимдир. Бундай беморларда мигрень хуружлари енгил кечади, уларнинг сони ва кучи камаяди. “Мигрень 40 ёшдан кейин тўхтайди” деган гап ҳам ўринлидир. Чунки ёш ўтган сайин мигрень хуружлари сони камая боради ва бутунлай йўқолади.

Жавоб қолдириш

Сизнинг электрон почтангиз сайтда кўрсатилмайди. * Бу мажбурий тўлдириш зарур катаклар

Изоҳ *






error: Content is protected - Содержимое защищено !!